Σαν σήμερα 6 Ιανουαρίου: Τα Θεοφάνια και η πολιτική σύγκρουση του 1966
Στις 6 Ιανουαρίου 1966, ο αγιασμός των υδάτων στο λιμάνι του Πειραιά μετατράπηκε σε μία από τις πιο έντονες και βίαιες πολιτικές συγκρούσεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Το γεγονός αυτό προήλθε ως φυσική συνέχεια της βαθιάς πολιτικής κρίσης που είχε ξεκινήσει με την «Αποστασία» του 1965, την αναγκαστική παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου και τη συνεχιζόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα στο Παλάτι και τις εκλεγμένες πολιτικές δυνάμεις. Στις πρώτες μέρες του 1966, η ένταση αυξήθηκε ακόμη περισσότερο, όταν ο βασιλιάς Κωνσταντίνος χαρακτήρισε τον κομμουνισμό ως «μίασμα» στο πρωτοχρονιάτικο μήνυμά του, προκαλώντας αναταραχή σε ένα ήδη εύφλεκτο πολιτικό κλίμα.
Η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα
Η Ελλάδα εισερχόταν στο 1966 με ανοιχτές πληγές. Οι δρόμοι είχαν γεμίσει από μαζικές διαδηλώσεις, πολιτικές δολοφονίες και ακραία πόλωση. Τα Θεοφάνια στον Πειραιά έμελλε να συμπυκνώσουν αυτή την ένταση σε λίγες ώρες. Ο Γεώργιος Παπανδρέου, αρχηγός της Ένωσης Κέντρου και πρωθυπουργός του εκλογικού θριάμβου του 1964, είχε αναγκαστεί να παραιτηθεί τον Ιούλιο του 1965 μετά από σύγκρουση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Από τότε, η παρουσία του σε δημόσιες εκδηλώσεις είχε γίνει πόλος μαζικής κινητοποίησης.
Η απόφαση του Παπανδρέου να παραστεί στον αγιασμό των υδάτων στον Πειραιά ερμηνεύτηκε από το Παλάτι και την κυβέρνηση Στεφανόπουλου ως μία εν δυνάμει πρόκληση. Οι εκτιμήσεις για τη μαζικότητα της συγκέντρωσης οδήγησαν τον βασιλιά και τους κυβερνητικούς αξιωματούχους να αποφύγουν το λιμάνι και να μεταφέρουν την επίσημη παρουσία τους στο Τουρκολίμανο, ελπίζοντας να αποφύγουν την άμεση αντιπαράθεση.
Η ένταση κορυφώνεται
Ωστόσο, η απουσία τους δεν εκτόνωσε την ένταση. Αντίθετα, ενίσχυσε την αίσθηση ότι η εξουσία φοβόταν τον λαό. Ο Πειραιάς γέμισε κόσμο. Οι αριθμοί των συγκεντρωμένων διέφεραν δραματικά, με στελέχη της Ένωσης Κέντρου να κάνουν λόγο για 200.000 έως 300.000 άτομα, ενώ το Associated Press ανέφερε περίπου 40.000, με την Αστυνομία να υποστηρίζει ότι ήσαν λιγότεροι από 10.000.
Η διεθνής κάλυψη του γεγονότος, με ανταποκρίσεις ξένων πρακτορείων, δείχνει τη σημασία της συγκέντρωσης. Ο Παπανδρέου την χαρακτήρισε «σεισμό», επιλέγοντας να κινηθεί ανάμεσα στο πλήθος αντί να αποχωρήσει διακριτικά, όπως του είχε προταθεί από τις λιμενικές αρχές. Στην τελετή συμμετείχε και αντιπροσωπεία της ΕΔΑ, με επικεφαλής τον βουλευτή Μίκη Θεοδωράκη, σε μία περίοδο που η Αριστερά βρισκόταν στο στόχαστρο του κρατικού μηχανισμού.
Η βία και οι συνέπειες
Τα πρώτα επεισόδια ξέσπασαν στη διασταύρωση των οδών Γεωργίου Α΄ και Βασιλέως Κωνσταντίνου, τη σημερινή Ηρώων Πολυτεχνείου. Η αστυνομία επιχείρησε να αποτρέψει τη μετατροπή της συγκέντρωσης σε πορεία, και η σύγκρουση γρήγορα γενικεύτηκε. Ξύλο, κυνηγητά, τραυματισμοί και συλλήψεις μετέτρεψαν το λιμάνι σε πεδίο μάχης για ώρες. Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της Αστυνομικής Διεύθυνσης Πειραιά, τραυματίστηκαν διαδηλωτές και αστυνομικοί, ενώ υπήρξαν και συλλήψεις.
Ανάμεσα στους τραυματίες ήταν και ο Μίκης Θεοδωράκης, γεγονός που προσέδωσε στο επεισόδιο ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα. Η κυβέρνηση χαρακτήρισε τη συγκέντρωση «οχλοκρατική» και δικαιολόγησε τη χρήση βίας, ενώ η αντιπολίτευση και οργανώσεις της Αριστεράς μίλησαν για απροκάλυπτη καταστολή και αυταρχισμό.
Το πολιτισμικό αποτύπωμα των γεγονότων αποδείχθηκε διαχρονικό. Την επόμενη ημέρα, 7 Ιανουαρίου 1966, ο Μίκης Θεοδωράκης, ακόμη τραυματισμένος, ανακοίνωσε την έναρξη της μελοποίησης ποιημάτων από τη «Ρωμιοσύνη» του Γιάννη Ρίτσου. Όπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος, η ανάγνωση του στίχου «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό» λειτούργησε ως καταλύτης για τη δημιουργία του έργου του.
