Σαν σήμερα 16 Μαρτίου: Η αρχή του ξεριζωμού των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης
Στις 16 Μαρτίου 1964, η Τουρκία προχώρησε σε μια σημαντική κίνηση, καταγγέλλοντας μονομερώς τη συμφωνία εγκατάστασης, εμπορίου και ναυτιλίας που είχε υπογραφεί το 1930. Αν και φαινομενικά επρόκειτο για μια διπλωματική πράξη, στην πραγματικότητα, η κίνηση αυτή αποτέλεσε το νομικό και πολιτικό εργαλείο για την επιτάχυνση της εκδίωξης χιλιάδων Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη, σηματοδοτώντας μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της μεταπολεμικής ιστορίας του Ελληνισμού.
Η συμφωνία του 1930 και οι συνέπειές της
Η συμφωνία του 1930, αποτέλεσμα της ελληνοτουρκικής προσέγγισης Βενιζέλου–Ινονού, είχε προσφέρει στους Έλληνες υπηκόους που ζούσαν στην Τουρκία δικαιώματα διαμονής, εμπορικής δραστηριότητας και κατοχής περιουσίας υπό ειδικό καθεστώς. Ωστόσο, όταν η Άγκυρα ανακοίνωσε την καταγγελία της, υποστήριξε ότι η σύμβαση «δεν ανταποκρίνεται στις σημερινές συνθήκες». Η χρονική συγκυρία, ωστόσο, φανέρωνε τις πραγματικές προθέσεις: η κρίση στην Κύπρο είχε ήδη δηλητηριάσει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις και η Ελληνική μειονότητα στην Πόλη είχε αρχίσει να γίνεται ξανά στόχος πίεσης.
Μια πολιτική πίεσης
Ιστορικοί που έχουν μελετήσει την κατάσταση συμφωνούν ότι τα μέτρα του 1964 δεν ήταν απλώς ένα μεμονωμένο διοικητικό επεισόδιο. Αντίθετα, εντάσσονταν σε μια ευρύτερη πολιτική «αρνητικής αμοιβαιότητας», με την οποία η Τουρκία επιδίωκε να ασκήσει πίεση στην Ελλάδα μέσω των Ρωμιών της Κωνσταντινούπολης, εξαιτίας των εξελίξεων στην Κύπρο. Η κοινότητα είχε ήδη υποστεί σοβαρά πλήγματα από προηγούμενα επεισόδια, όπως τα Σεπτεμβριανά του 1955, και η απόφαση του 1964 ήρθε να επιταχύνει μια πορεία συρρίκνωσης που είχε ξεκινήσει νωρίτερα.
Η αρχή των απελάσεων
Αν και η καταγγελία της σύμβασης προέβλεπε τη λήξη της ισχύος της στις 16 Σεπτεμβρίου 1964, οι τουρκικές αρχές δεν άργησαν να ξεκινήσουν τις απελάσεις Ελλήνων υπηκόων που ζούσαν επί δεκαετίες στην Κωνσταντινούπολη. Πολλοί από αυτούς είχαν γεννηθεί εκεί, είχαν οικογένειες, επιχειρήσεις και περιουσίες. Ξαφνικά, βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαταγές αποχώρησης, περιορισμούς στη μεταφορά χρημάτων, καθώς και κατασχέσεις ή δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων. Οι πρώτες λίστες των απελαθέντων δημοσιεύθηκαν λίγες ημέρες αργότερα, στα τέλη Μαρτίου.
Το μέγεθος του ξεριζωμού
Οι αριθμοί αποτυπώνουν την έκταση του πλήγματος. Περίπου 12.000 έως 12.500 Έλληνες υπήκοοι εκδιώχθηκαν άμεσα ή σε σύντομο χρονικό διάστημα. Ωστόσο, το πραγματικό κύμα φυγής ήταν πολύ μεγαλύτερο, καθώς πολλοί αναγκάστηκαν να φύγουν μαζί με συγγενείς τους που είχαν Τουρκική υπηκοότητα. Σε διάστημα περίπου ενός έως δύο ετών, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν την Πόλη, με εκτιμήσεις να τοποθετούν το συνολικό μέγεθος της εξόδου στις 30.000 έως 40.000 και πλέον.
