Σαν σήμερα 30 Ιανουαρίου: Η Σύμβαση της Λωζάνης και ο ξεριζωμός των πληθυσμών
Στις 30 Ιανουαρίου 1923, η Λωζάνη γίνεται το σκηνικό μιας ιστορικής στιγμής, καθώς υπογράφεται η «Σύμβαση περί ανταλλαγής των Ελληνικών και Τουρκικών πληθυσμών». Αυτή η συμφωνία σηματοδοτεί έναν μαζικό και υποχρεωτικό ξεριζωμό, με τη θρησκεία να αποτελεί το βασικό κριτήριο. Η υπογραφή της θα επηρεάσει για δεκαετίες την κοινωνία, την οικονομία και τη δημογραφία τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Τουρκία.
Η διπλωματία και η πραγματικότητα
Η σύμβαση υπογράφεται σε μια Ευρώπη που προσπαθεί να κλείσει τα ανοιχτά μέτωπα της Οθωμανικής κατάρρευσης και του ελληνοτουρκικού πολέμου. Ωστόσο, η πραγματικότητα έχει ήδη ξεπεράσει τη διπλωματία: χιλιάδες άνθρωποι έχουν ήδη πάρει τον δρόμο της προσφυγιάς, με την Ελλάδα να δέχεται ένα κύμα προσφύγων που θα δοκιμάσει τα όριά της και θα αλλάξει ριζικά τις πόλεις και την ύπαιθρο.
Η κατηγοριοποίηση με βάση τη θρησκεία
Κεντρικό στοιχείο της σύμβασης είναι η κατηγοριοποίηση των ανθρώπων όχι με βάση τη γλώσσα ή την εθνική τους ταυτότητα, αλλά με κριτήριο τη θρησκεία. Από την 1η Μαΐου 1923, προβλέπεται η «υποχρεωτική ανταλλαγή» των Τουρκικών υπηκόων Ελληνορθόδοξης θρησκείας που βρίσκονται στην Τουρκία με τους Έλληνες υπηκόους Μουσουλμανικής θρησκείας από την Ελλάδα, με ρητή πρόβλεψη ότι δεν μπορούν να επιστρέψουν χωρίς άδεια των κρατών.
Αναδρομικότητα και εξαιρέσεις
Μια σημαντική λεπτομέρεια είναι η αναδρομικότητα της εφαρμογής της σύμβασης, καθώς θεωρεί ότι υπάγονται στην ανταλλαγή και όσοι έχουν ήδη εγκαταλείψει τις περιοχές τους από τις 18 Οκτωβρίου 1912 και μετά. Έτσι, οι μετακινήσεις που είχαν ήδη ξεκινήσει από την εποχή των Βαλκανικών Πολέμων εντάσσονται στη διαδικασία. Επιπλέον, η σύμβαση προβλέπει εξαιρέσεις για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τους Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης, προσδιορίζοντας ποιοι καλύπτονται από αυτές.
Η Μικτή Επιτροπή και οι περιουσίες
Για την εφαρμογή της ανταλλαγής, η σύμβαση δημιουργεί μια Μικτή Επιτροπή, η οποία αποτελείται από τέσσερις εκπροσώπους από κάθε κράτος και τρία «ουδέτερα» μέλη. Αυτή η επιτροπή έχει τον κρίσιμο ρόλο της οργάνωσης και επίβλεψης της διαδικασίας, ρυθμίζοντας υπηκοότητα, μεταφορές και τις περιουσίες των μετακινούμενων. Η κινητή περιουσία μπορεί να μεταφερθεί, ενώ τα ακίνητα και ό,τι μένει πίσω υπόκεινται σε αποτίμηση και εκκαθάριση σύμφωνα με τους κανόνες της σύμβασης.
Οι αριθμοί που άλλαξαν το τοπίο
Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί: πάνω από 1,2 εκατομμύρια Ελληνορθόδοξοι εγκαθίστανται στην Ελλάδα την περίοδο 1922-1923, αυξάνοντας δραματικά τον πληθυσμό της χώρας. Αντίστοιχα, πάνω από 400.000 Μουσουλμάνοι φεύγουν από την Ελλάδα προς την Τουρκία, με κάποιες εκτιμήσεις να ανεβάζουν τον αριθμό κοντά στις 500.000.
Η νέα κοινωνική πραγματικότητα
Η εγκατάσταση των προσφύγων δεν είναι ομοιογενής. Ένα μεγάλο ποσοστό κατευθύνεται σε μεγάλες πόλεις όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη και ο Πειραιάς, ενώ άλλοι καταλήγουν στην ύπαιθρο, ιδιαίτερα σε περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης, όπου οι ισορροπίες γης και πληθυσμού αλλάζουν. Η αποκατάσταση οργανώνεται με σχέδια και θεσμικές παρεμβάσεις, αναδημιουργώντας γειτονιές και επαγγέλματα, αφήνοντας ένα αποτύπωμα που θα διαρκέσει για πολλές γενιές.
Οι εκκρεμότητες της σύμβασης
Παρά τις προσπάθειες της σύμβασης να βάλει τάξη, πολλές γκρίζες ζώνες παραμένουν. Ερωτήματα σχετικά με το ποιος ακριβώς υπάγεται στις εξαιρέσεις, πώς αποτιμώνται τα ακίνητα και ποια είναι τα δικαιώματα των προσφύγων παραμένουν αναπάντητα, δημιουργώντας προκλήσεις για τις δύο χώρες.
